Múzika Nu'udar Ai-han Klamar nian iha Gerilla

Berliku Lian Timor

Perfil Berliku Lian Timor

Bainhira militár Indonézia hatene katak luta armada konsege reorganiza an fali ona, iha 1982, forsa okupante lansa operasaun atu hamoos rezisténsia iha ai-laran ho Serku Aitana. Iha serku ne’e hamate kuadrus militár, polítiku no populasaun sivil barak. Lakon boot ida tan ba rezisténsia, hafoin lakon iha batalla boot seluk iha 1978/1979. Lakon batalla sira la signifika lakon ona luta ba ukun rasik an.

Biar nune’e, Serku Aitana lori impaktu boot ba gerrilleru sira-nia morál, devastadu. Iha 1982, molok nakfilak ba tinan foun, Gerrilleiru sira konsentra hela iha ai-laran tuan iha Maubai, parte Viqueque nian, Hakat La Fila sadere iha ai-hun, kilat iha sorin, maske laran-susar hela, ho viola nia hahú hananu. Hakat La Fila hananu hahú ho lian neineik. Tan hananu ho neon tomak, ho tempo no ritmu, neineik-neineik lian sai makaas. Viola no Hakat La Fila nia lian hafera silénsiu ai-laran tuan nian, espresaun polítika liuhusi múzika.

Nia hananu, halo gerrilleru balu la kontente tanba lian-hananu iha silénsiu nia laran, bele bolu militár Indonézia mai ataka tan. Hakat La Fila nia hananu ho lian aas halo gerrilleru balu ran nakali. Orror serku Aitana nia sei buras hela iha noin. Gerrilleiru sira hanoin, ema foin mate, hadook an husi prezensa militár Indonézia, nusa mak kanta fali.

Maske Hakat La Fila nia hananu halo gerrilleru balu la gosta, maibé ho nonok-nonok asua’in sira sente nia hananu hanesan ai-han klamar nian. Ho Hakat La Fila nia hananu, hakmaan todan funu nian no hamoris sira-nia klamar ne’ebé hamlaha no krekas ba dadaun ona. Ho hananu, hasa’e morál no espíritu funu ninian.

Hakat La Fila kanta no kanta. Ba nia, funu la’ós tiru malu de’it. Buat ida ne’ebé nia aprende hamutuk ho Vicente Reis ‘Sahe’.Luta bele liuhusi múzika hanesan haktuir iha Foho Ramelau, ne’ebé bainhira hananu, halo isin fulun hamriik, ema unidu liután, haluha buat hotu, hanoin de’it oinsá luta hasoru militár Indonézia. Múzika nu’udar instrumentu edukasaun polítika efetivu liu no hametin identidade nu’udar Timoroan ne’ebé hakarak ukun rasik an.

Tan kanta loron-loron hela de’it ho nia viola. Iha loron ida, iha ai-laran tuan iha Maubai, parte Viqueque ninian, Xanana Gusmão bolu Hakat La Fila no hateten “O hanesan manu berliku”.Haree ba importánsia múzika ba rezisténsia, Xanana Gusmão sarani kedas Hakat La Fila ho nome de guerra foun, Berliku Lian Timur. Naran ne’e fó motivasaun liután no hetan responsabilidade ba kna'ar foun hodi produz múzika iha situasaun difísil gerrilla ninian.

Berliku nu’udar manu ida ne’ebé koñesidu tan ho nia lian-hananu furak. Nia semo husi ai-hun ida ba ai-hun seluk iha ai-laran tuan sira. Nia lian-hananu fanun rai, fanun ema, no fanun balada sira atu hader. Nia lian hakat liu espasu. Bainhira manu ne’e hananu, ema, rai no balada konsentra atu rona nia lian-hananu, haluha tiha buat seluk, hametin neon ida de’it ba ukun rasik an. Gerrilleru ne’e sai manu berliku iha ai-laran tuan ba rezisténsia luta armada.

Berliku Lian Timur ho naran-sarani Domingos Pinto Gabriel moris iha 27 Juñu 1956 iha Ainaro. Oan husi Luciana Fernandes no Paulo Gabriel.

Nia paixaun ba múzika mai husi nia aman ne’ebé matenek hamosu lian-hananu furak husi au-kfui. Iha instrumentu múzika tradisionál seluk toka iha serimonia tradisionál sira mak tambor, baba-dook, tala, lakadou no sira seluk. Nu’udar jerasaun asimilado, Domingos Pinto Gabriel hakarak aprende viola, instrumentu múzika moderna, parte husi kultura osidentál ne’ebé mai ho sivilizasaun portugeza iha Timor.

La’ós fasil atu aprende viola iha tempu ne’ebá, tanba laiha ema barak mak iha viola. Maske iha vontade boot atu hatene viola, maibé nia aman rasik mós laiha viola atu toka. Atu aprende viola, Domingos tenke ransu ho kolega sira atu toka. Husi koremetan ida koremetan seluk, nia haklean toka viola. Hanesan timoroan maioria, aprende toka viola husi talentu naturál no badinas. Laiha kursu toka viola, Domingos Pinto Gabriel aprende toka husi toka.

Ho koñesimentu uituan ba múzika no nu’udar estudante iha eskola partikulár iha Francisco Xavier do Amaral iha Santa Cruz, Domingos Pinto Gabriel koko partisipa iha kompetisaun hananu organiza husi Eskola Bispo Medeiros iha Lahane. Husi hananu ne’e, nia okupa kintu lugar husi númeru partisipante ne’ebé nia la lembra ona. Nia lakon ho Laleia oan ida ne’ebé okupa primeiru lugar tan ho nia lian ne’ebé furak liu.

Kompetisaun ne’e, hananu ho maran de’it, la akompaña ho instrumentu múzika ruma. Berliku orgullu tebes ho saida mak nia atinji. Memória tuir kompetisaun iha tempu portugés, nia nunka haluha. Nia konta kompetisaun ne’e hanesan foin akontese horiseik. Nia konta akontesimentu ho detallu.

Husi ne’e, nia sente katak nia iha potensiál ida mak hananu.
Nu’udar kolónia, Timor-Portugés izoladu tebes husi nia viziñu ne’ebé iha rai-ketan ho ita, sa tan ho Australia. Tanba ne’e, influénsia múzika barak-liu mai husi Portugal. Maske nia rona múzika sira husi rádiu ho frekuensia Australia no Indonézia nian, dalaruma interkambiu kulturál ho banda múzika Indonézia ne’ebé toka iha Díli, maibé múzika Portugeza toka barak liu iha fatin-fatin. Toka iha festa, iha rádiu no rona husi aparellu múzika ninian ne’ebé limitadu tebetebes.

Aparellu múzika vinil ka piringan hitam, ikus mai hahú koñese kasete uza hodi rona múzika limitadu tebetebes. Berliku rekoñese katak iha nia tempu, timoroan barak liu rona múzika Roberto Carlos husi Brazil, Amalia Rodrigues no grupu banda múzika seluk husi Portugal. Iha dekada 1960/1970 nia laran, prosesu asimilasaun Berliku sai intesivu liu ho edukasaun koloniál. Múzika sira ne’ebé koñesidu iha Portugal, koñesidu mós iha Timor-Portugés, depende ba portuges sira lori husi Portugal mai Timor. Izolamentu husi influénsia nasaun viziñu nian hametin kultura ukun-na’in ninian, inklui ninian múzika. Maibé husi parte seluk, Timoroan nia akompañamentu ba múzika osidentál nian lais liu kompara ho Indonézia tanba prezensa portugés sira iha Timor.

Berliku halai ba ai-laran bainhira Indonézia invade Timor-Leste. Berliku reprezenta kuadru husi Vemase tuir formasaun polítika iha Sektór Sentru Leste ho formadór Komisáriu Polítiku, Vicente Reis ‘Sahe’. Husi formasaun polítika no envolvimentu iha programa revolusionária zona libertadas hamosu konsiénsia polítika nu’udar timoroan ne’ebé hakarak ukun rasik an.

Iha zona libertadas, promosaun kultura povu ne’ebé iha ninin de’it durante tempu kolonizasaun portugés, sai buras. Amilcar Cabral, revolusionáriu husi Guiné Bissau, iha influénsia boot ba promosaun kultura povu. Tuir Amilcar Cabral, kultura nu’udar parte husi istória no luta povu nia iha moris kotidiana. Kultura moris no mate hamutuk ho kresimentu sosiedade. Tanba ne’e, libertasaun nasionál husi poder koloniál nu’udar aktu kulturál.

Iha zonas libertadas, dezenvolve kultura lokál ne’ebé uluk pratika de’it iha suku balu sai kultura nasionál ho dimensaun foun. Valores povu nian konserva no dezenvolve iha kontestu nasionál atu hametin unidade entre grupu hotu-hotu atu bele halo sira identifika an ho objetivu komun atu hetan liberdade no progresu. Dadolin kolelemai husi Bucoli, hananu ba ema mate nian, sai hananu revolusionáriu. Tebetebe ne’ebé marjinalizadu iha tempu koloniál, iha fatin hotu-hotu, husi suku, zona to’o sektór, povu ho laran ksolok tebe no dahur iha konviviu. Foho Ramelau, iha tempu portugés konsidera nu’udar foho aas liu portugés iha impériu no nia kolónia sira, sai simbolu múzika revolusionáriu Povu Maubere.

Konviviu hala’o loron no kalan. Iha kalan, hafoin populasaun fila husi serbisu produsaun no iha loron molok bazar hahú. Iha kalan, iha fogeriu nia lakan, grupu ida-idak hatudu nia hananu, teatru, poezia no tebe no dansa hamutuk to’o kalan boot. Ema ida-idak espresa nian an kona-ba luta no realidade moris loron-loron nian iha zona libertadas.

Berliku Lian Timur saudades liu mak bainhira tebe, ema ida-idak mai ho nia kantiku rasik, la’os múzika tebe hanesan ohin loron, ne’ebé nian kantiku sira hanesan de’it. Iha zona libertadas, ema ida-idak espresa nia an iha tebe liuhusi nia kantiku sira. Nia hakarak tebe sira ne’ebé iha nia kantiku mai husi povu ida-idak.

“Tebe hadulas, agora ha’u haree laiha ona. Iha tempu ami nian iha ai-laran, kuandu tebe ne’e, porezemplu, ida foti ona kantiga lakleur ida seluk mós kuandu foti ona liman berarti nia mós iha ona kantiga ne’ebé mak atu soe, ne’ebé ami sempre hanesan ne’e hotu-hotu hananu, ne’ebé hanesan partisipasaun ida ke total loos, agora ne’e laiha ona,” Berliku konta ho saudades boot ba tempu uluk nian.

Kantiga tebe nian husi ema ida-idak hatudu katak povu rasik mak halo arte, la’ós arte (lee artista mak kanta, lee dadolin, halo teatru) ba povu.

Buat seluk ne’ebé nia gosta tebes husi dansa ai-laran nian mak buibere zar no maubere zar. Buibere zar signifika feto mak ba husu mane atu dansa, la’ós mane de’it mak iha direitu atu husu feto. Buibere zar nu’udar parte ida husi polítika emansipasaun feto ne’ebé promove husi protagonista prinsipál luta libertasaun nasionál ninian. Dansa sira iha festa hahú kedas husi tempu kolonizasaun, tanba influénsia kulturál portugés nian, mane mak iha direitu atu husu feto ba dansa no mane mak diriji dansa. Tuir Organizasaun Popular da Mulher Timor prátika ne’e reprezenta kultura patriarkál ninian iha arte. Berliku hein katak iha loron ida, dansa sira iha festa bele aplika fali buibere zar atu fó biban feto sira bele husu mane atu dansa tuir nia hakarak rasik, la’ós mane de’it mak iha direitu atu husu feto ba dansa, maibé feto mós.

Iha tinan 1982, hafoin reorganizasaun rezisténsia, Xanana Gusmão nu’udar lider masimu rezisténsia ninian halo análize kona-ba situasaun polítika iha nivel rejionál no internasionál hodi dezenvolve estratéjia funu nian, liuliu relasiona ho korrelasaun ba forsas. Ikus mai konklui katak forsa okupante nian poderozu tebes hodi hasoru ho kilat soko-soko, tuir termus Berliku nian, tanba ne’e presiza forma luta seluk katak la’ós de’it kilat, tenke iha produtu seluk atu luta hasoru okupasaun, liuliu kona-ba oinsá mensajen polítika rezisténsia ninian bele sai ba tasibalun. Husi ne’e, gravasaun múzika tempu gerrilla nian hahú.

Berliku Lian Timur halo múzika ba marxa Partidu Marxista Leninista-FRETILIN (PMLF) ho letra husi Xanana Gusmão. Múzika marxa PMLF ohin loron sai marsa Veteranu nian ho letra foun tuir kontestu atuál ninian. Marsa PMLF kanta iha koru hamutuk ho kuadru polítiku no sivil iha ai-laran, inklui kuadru OPMT, Bilou-Mali, Bilesa, Bidolimau no Ilda da Conceção.

Iha loron ida, Berliku sai dirijente ba koru atu hananu múzika ida. Nia halibur kuadru hotu-hotu ne’ebé iha lian di’ak atu hananu iha primeira, segunda, terseira vos no sira ne’ebé ho lian grosu tau iha kuarta vos atu halo gravasaun haruka ba li’ur. Iha hananu nia klaran derepente iha lian fals ida halai ketak-ketak loos. Berliku Lian Timur husu hapara kedas gravasaun. Nia siak no hakilar ba koru: “se mak ne’e”. Xanana Gusmão ne’ebé kanta hotu iha koru ne’e hateke ba Berliku Lian Timur hodi dehan:“Ne sala ga”. “Sala”, Berliku hatan ba Xanana Gusmão. Berliku la hatene katak komandante supremu mak kanta sala. Hafoin nia hatene katak Xanana Gusmão mak lian ketak-ketak loos, nia husu kedas deskulpa. Maske ho limitasaun oioin, Berliku nia hakarak mak múzika sira ne’ebé grava aleinde polítiku, tenke artístiku, la’ós naran grava de’it.

Iha gravasaun mensajen polítika Xanana Gusmão nian ba públiku hahú hatama múzika sira ne’ebé Berliku Lian Timur prodús. La fásil atu hetan viola no gravadór atu halo gravasaun ba múzika. Berliku Lian Timur mak dezeñu viola iha ai-hanek leten no Paul Dadulas, husi Bazartete, kua tuir dezeñu. Fiu ba gitarra, foti husi rede kail ikan peskadór ne’ebé husik hela iha tasi ibun. Dalabarak, Berliku Lian Timur toka hamutuk ho Mario Ribeiro ‘Hamaluk Alin Sandok’ to’o inimigu oho iha parte Lacluta. Hamaluk Alin Sandok uluk sai membru banda múzika 5 do Oriente junior iha tempu kolonizasaun portugeza.

Fatuk kuak sira mak sai studio ba gravasaun ho nia tékniku Ma'hodu Ran Kdadalak. Fatuk kuak sai fatin perfeitu iha ai-laran atu halo gravasaun tanba dook husi barrullu no lian hotu halai nakonu iha fatin ida, nato'on atu grava mensajen ho múzika ba públiku hodi hatene rezisténsia hasoru okupasaun indonézia.

Kontaktu dame iha 1983 fó oportunidade ba gerrilleiru sira mai vila no militár indonéziu ba ai-laran halo konvíviu hamutuk. Iha kalan ida, iha Waimori, parte Viqueque nian, Berliku Lian Timur hamutuk ho membru OPMT halo aprezentasaun kulturál. Aprezentasaun kulturál husi gerrilleru no membru OPMT halo militár indonéziu lori sistema sonoru kompletu ho helikoptru ba ai-laran. Foin ba dahuluk, Berliku Lian Timur nu’udar múziku toka no hananu ho sistema sonoro kompletu. Autoflante sira tara iha aitutun, koluna, micro haat ho viola foun rua, Berliku toka no kanta hamutuk ho membru OPMT Ilda da Conceição ho Bidolimau diverte forsa libertasaun nasionál, militár Indonézia no populasaun sivil ne’ebé mai vizita nia família. Iha ai-laran, Berliku konsidera membru OPMT ne’ebé iha lian furak liu mak Bidolimau. Bidolimau nia lian, furak hanesan artista koñesidu husi Indonezia, Meriam Bellina, Berliku haktuir feto nia partisipasaun iha dezenvolvimentu múzika rezisténsia ninian.

Militár indonéziu balun, ne’ebé partisipa iha aprezentasaun kulturál iha Waimori, hakfodak tebes ho kapasidade organizasaun polítika no arte nian. Soldadu indonéziu ida hakfodak tebes no mai hakbesik Berliku ho matan-ben nakonu hatete katak nia nunka imajina gerrilleru sira bele aprezenta múzika iha ai-laran ho furak tebes.

Beremalailaka husu Bereliku Lian Timur atu kontinua kanta. Berliku repete kanta fila fila terus gerrilleru nian hanesan hamrook, hamlaha han de’it ai-lok halo ema barak tanis, balu ho lensu no kabaia hamoos matan-been. Soldadu Indonézia ida husi Sumatera tanis to’o loron. Tanba tanis la para, membru OPMT konsola soldadu ne’e atu labele hanoin barak. Soldadu ne’e dehan ba Berliku katak la espera katak moris gerrilleru iha ai-laran organizadu liu, susar atu Indonézia manán funu. Soldadu ne’e nia persepsaun ba gerrilleru FALINTIL muda kedas la tuir imajen ne’ebé governu no militár indonéziu sira pinta, Gerakan Pengacau Keamanan (GPK) ka konsidera nu’udar ema selvajen sira hanesan animál la’o tun sa’e iha ai-laran. La’ós de’it soldadu ne’e mak tanis, maibé populasaun ne’ebé mai haree aprezentasaun múzika husi Berliku no nia grupu sira, husik ai-laran ba vila ho matan-been ho sentimentu ne’ebé kahur laran kontente no susar dala ida.

Iha loron ida, Xanana Gusmão hakarak diriji ninia mensajen ba polítiku sira no povu portugeza no husu Bereliku atu hananu fadu, múzika folklórika portugeza,influensiadu husi Moor/Árabe ba Península Ibérika. La’ós de’it ba fadu maibé mós flamenku iha España. Produz múzika fadu iha ai-laran halo Berliku dada iis boot, tanba susar tebes no kanta no toka tuir memória tempu portugés ninian. Timoroan gosta rona múzika fadu Amália Rodrigues nian, maibé nia nunka toka. Laiha gitarra portugeza no viola, instrumentu múzika prinsipál iha fadu la hamate Berliku atu toka. Ba Berliku, órden komandu tenke ezekuta no importante liu mak mensajen polítika bele hato’o liuhusi múzika fadu ai-laran nian, toka ho gitarra ai-hanek ho nia tali husi rede kail ikan ninian.

Iha ai-laran, gerrilleru sira akompaña múzika husi frekuénsia rádiu . Gerrilleru sira hatene hananu husi artista rai-laran ninian hanesan Toni Perreira, Anito Matos no Gina Correia. Gerrilleru sira kontente tebetebes bainhira rona múzika timoroan ninian. Tanba kleur iha ai-laran, la akompaña studio gravasaun nian, hanoin katak ema sira ne’ebé kanta la’ós Timoroan, maibé javanes mak kanta.

Gerrilleru sira mós rona múzika husi Indonézia nian, hanesan Meriam Bellina, Dian Piesesha, Pance Pondaag, Rinto Harahap no sira seluk tan.

Iha kalan ida, bainhira forsas sira konsentra iha fatin ida, hotu-hotu tuur haleu rádiu atu rona notísia no múzika. Frekuénsia rádiu ida husi Indonézia hafoin notísia komesa toka inang, múzika Batak-Indonezia, hananu husi Emilia Contessa. Derrepente, gerrilleru no kuadru sivil sira tanis hotu. Tanis tanba ida-idak hanoin nia inan ne’ebé hahoris sira. Ho múzika ne’e halo gerrilleru sira hakarak loos atu hakuak no rei nia inan ba moris no domin ne’ebé hetan. Maibé hakuak la too. Inan no oan haketak malu tanba funu. Balu iha vila laran no balu mate iha funu laran.

Militár indonéziu halo operasaun kontra guerrila atu hamoos gerrilleru sira iha ai-laran, hafoin levantamentu no kontaktu dame ne’ebé falla. Situasaun ne’ebé difisil tebes ba gerrilleru no kuadru polítiku sira husi 1984 mai leten, númeru gerrilleru no kilat menus babeibeik, loron-loron membru luta armada mate hela de’it halo gerrilleru sira desmoralizadu ho derrota iha fatin-fatin. Militár indonéziu serka no hein fatin ai-han ninian hodi hakotu asesu ba ai-han. Kuadru sivíl no militár barak mate bainhira buka hahán. Iha situasaun desmoralizasaun nia laran, iha 1986, Bereliku la’o kalan lima, loron lima husi Kasa, Ainaro ba ai-laran tuan Loré, Lospalos ho órden husi Xanana Gusmão nian, la’ós atu ba tiru malu maibé atu haksolok gerrilleru sira. Berliku toka no hananu ba gerrilleiru sira iha Lore durante besik fulan lima nia laran. Berliku kuida tebes nia viola ne’ebé halo husi ai-hanek ho tali husi rede peska nian atu labele kotu. Iha udan laran, Berliku buka barraka, fatuk no ai-kuak hodi proteje nia viola husi udan no loro-matan.

iha 1988. militár indonéziu tiru Berliku nia liman kuana iha serku Aitana, Lakluta. Ho liman kanek, Berliku labele toka nia viola ona, maibé kontinua hananu. Atu múzika iha ai-laran kontinua sai arma ida rezisténsia hasoru okupasaun, Berliku hanorin Ma'hodu Rankadalak toka viola. Berliku hasasin katak hanorin do to’o sol, la’ós hanesan agora iha akordu viola oinoin. Do to’o sol reflete natureza múzika pentatonika Timor ninian, la’ós diatonika tuir influénsia osidentál.

Berliku Lian Timur tama emboskada operasaun militár Indonézia no kaer iha Ainaro iha 1990. Hafoin militár indonéziu kaer lori kedas ba kastigu iha Bima, Nusa Tenggara Barat. Berliku nia oan feto, Teotonia Gabriel Fernandes, hakarak tuir nia aman ba kastigu iha Bima. Iha Bima, Berliku moris hanesan prizioneiru ida ne’ebé tenke halo aprezentasaun diaria ba autoridade militár. Berliku Lian Timur manan moris nu’udar toos na’in. Nia oan sai kantora ne’ebé tama sai bar hodi kanta ho banda múzika lokál, dalaruma hamutuk ho nia aman.

Hafoin Timor-Leste hetan nia independésia iha 1999, Berliku buka dalan atu fila mai Timor, maibé lakonsege hetan. Foin iha 2008 ho tulun Cruz Vermella ninian, Berliku Lian Timur fila fali mai Timor-Leste. Fila mai Timor hamutuk ho nia oan feto hahú moris foun.

Ho nia koñesimentu ba múzika rezisténsia, ohin loron, Berliku Lian Timur serbisu iha Arquivo e Museu da Resistência Timorense hodi tau matan ba múzika funu ninian. Berliku iha mehi boot atu bele halibur no halo gravasaun múzika rezisténsia ninian hodi hatutan memória luta nian ba jerasaun atuál no vindouras.

Iha serimónia komemorasaun loron istóriku sira no eventu lansamentu livru ka espozisaun dalabarak hetan Berliku Lian Timur hananu ho nia viola. Iha eventu ida, iha auditóriu Arquivo e Museu da Resistência Timorense, Berliku Lian Timur toka viola no hananu múzika Maubere Timor. To’o iha hananu nia klaran, Berliku baku matan ba autór letra múzika Maubere Timur, Xanana Gusmão. Xanana Gusmão hateke tun ba kraik ho matan-been, hanoin tempu pasadu iha ai-laran, iha situasaun difísil, nakonu ho saudades.

Múzika Maubere Timor prodús iha 1988, iha Lakluta. Produsaun múzika Maubere Timor tenke para hela de’it, lori tempu naruk uitoan. Iha prosesu kriativa nia laran Berliku no Xanana Gusmão tenke halai husi ai-laran ida ba ai-laran seluk tanba hetan atake husi forsa inimigu. To’o ikus Berliku halo hotu duni nia múzika. Tuir Berliku, maske nia halo muzikalizasaun no nia mak hananu, no husu Xanana Gusmão atu ko'a letra balu tan naruk liu, maibé nia rasik la kumpriende nia sentidu klean husi múzika Maubere Timor.

Iha 2016, Berliku Lian Timur hamutuk ho veteranu sira seluk halo gravasaun múzika rezisténsia iha Austrália ho apoiu husi Primeiru-Ministru Rui Araújo fó-sai álbum Maubere Timor.

Múzika sai arma prinsipál ida iha luta libertasaun nasionál, maske dalaruma nia signifikadu ema ladún haree tanba mout iha domíniu eroismu luta ho kilat liufali arte. Biar nune’e, Berliku Lian Timur hatudu tiha ona importánsia múzika iha tempu gerrilla ninian, sai arma prinsipál ida no ai-han ba klamar hodi hametin unidade iha luta ukun rasik an hasoru forsa militár indonéziu jigántika. Bereliku nian lian fanu rai, fanu balada, fanu ai-hun no fanu klamar atu hadeer atu hamriik tuba rai metin hasoru okupasaun Indonézia.

*Artigu ne’e publika ona iha Revista Presidência da República ho Titulu GUERILLERU NIA MÚZIKA NU’UDAR ARMA IDA BA REZISTÉNSIA NO AI-HAN KLAMAR NIAN.

Autor