Dala ida tan, mai ita ko’alia konaba kombina liafuan. Liafuan ‘skylight’ ne’e kombinasaun liafuan rua: ‘sky’ ne’ebe nia magarti iha lian tetun dehan lalehan, ‘light’ nia magarti mak naroman. Bainhira ita traduz literalmente (secara harafiah-id.), liafuan ‘skylight’ tuir estrutura lian tetun, nia magarti mak naroman lalehan ka roman lalehan.

Liafuan ‘skylight’ ne’ebe ikusmai sai terminolojia teknik iha mundu arkitetura, atu identifika parte ida hosi uma, jeralmente iha kakuluk, nebe funsiona nudar espasu (janela) hodi simu loron nia roman. Iha lian portuges dehan ‘claraboia.’ Baibain uza iha uma kakuluk parte sala vizita nian, mos barak uza iha hariis-fatin.

Fulan ida ba kotuk, liafuan ‘skylight’ sai topik iha forum diskusaun no debate publik, iha mundu real – komunikasaun sosial – no mundu virtual, rede sosial. Teki-teki de’it liafuan ‘skylight’ sai seina (password-ing.) ba diskusaun kafe sosiedade polítika no sosiedade sivil. Partidu politik balun nakfilak-an tiha ba ‘skylight’ ka ‘janela’ naroman hodi leno dalan-le’ut istória luta nian ba ukun-rasik-an. Istoria konaba “Skylight Operation,” operasaun militar nebe forsa invazora Indonesia lansa iha tinan 1978 nia rohan, nebe remata ho Asswa’in Boot Timor Lorosa’e nian, Nicolau dos Reis Lobato nia mate.

‘Skylight Operation’ nudar operasaun ida hosi operasaun militar lubun mak militar Regime ‘Orde Baru’ Soeharto nian lansa ho objetivu atu aneksa Timor-Leste hodi taka-dalan ba Povo Maubere nia luta ba ukun-rasik-an. Operasaun militar Indonesia nian ne’e hetan “naroman verde (lampu hijau-id.) hosi Estados Unidos da America ho nia aliadu sira, inklui Timor-Leste nia vizinhu, Australia. Istoria temi kona operasaun militar ho naran oinoin hanesan ‘Operasi Flamboyan, Operasi Seroja, Operasi Pagar-Betis, nsst.’

Fila-fali ba ‘Skylight Operation,’ mai ita buka hatene took resan (razaun) tanba sa militar Indonesia uza terminolojia teknik arkitetura nian hodi hanaran sira nia operasaun? La iha referensia hosi estudu istoriku ruma atu sai baze ba ita nia interpretasaun. Hosi faktu jornalístik sira nebe imprensa internasional fa sai no sasin sira iha audiensia Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação, CAVR, konkluzaun – temporária ka final – iha publik mak operasaun ne’e mosu tanba militar Indonesia hetan informasaun hosi estrutura topu FRETILIN nian. Naran nebe mosu iha revelasaun sira ne’e mak Alarico Fernandes, Ministro da Informação e Segurança Interna governu FRETILIN nian. Ministeriu nebe responsabiliza mos ba funsionamentu Radio Maubere, kanal informativu úniku Fretilin nian.

Hosi kargu politik no responsabilidade nebe Alarico Fernandes kaer – Informação e Segurança Interna – bainhira ita kompara ho estrutura uma nian iha dezenhu arkitetura karik, hanesan uma nia kakuluk nebe nia funsan atu satan loron-manas no udan, ka didin hodi satan anin. Iha ne’e, ita bele dehan Operasaun ‘Skylight’ ne’e mosu tanba uma kakuluk nakloke no didin naksobu. Uma-kakuluk nakloke reprezenta informasaun nebe sai hosi uma laran, hosi lia-na’in nebe tuur iha leten besik uma-kakuluk, atu hasaan ka hamulak. Didin naksobu reprezenta seguransa la iha ona. Uma-na’in rasik mak sobu didin ka loke odan-matan ba na’ok-ten atu tama. Tanba responsavel ba informasaun no seguransa iha Alarico Fernandes nia liman, istoria mos kondena nia nudar ‘traidor’ prinsipal iha akontesimentu trajiku ne’e. Líder karismatiku Xanana Gusmão nebe ikus mai hatutan papel Nicolau Lobato nian iha Luta ba Libertasaun Nasional, iha nia dadalia ho CAVR (7 Julhu 2004), denomina Operasaun ‘Skylight’ nudar “o movimento de Alarico.”

Istoria haek istoria. Prosesu konta ka hakerek istoria iha dalan le’ut oioin. Avaliasaun ba faktu istoriku sira atu halo konkluzaun depende ba hakerek-na’in istoria ida-idak. Sientífikamente iha metodolojia oin-oin, ideolojikamente mos iha ponto de vista la hanesa. Faktu sira bele muda, maibe mudansa ne’e sei la fo influensia atu muda sekuensia, sa tan hadi’a perkursu Povo Maubere nia luta to’o hetan soberania nudar nasaun independente iha 20 maiu 2002.

Lia-loos sa ida de’it mak mosu hosi prosesu rekolha “data dan fakta” Operasaun Skylight sei la reduz kualidade heroismu Nicolau Lobato nian; katak traisaun hosi estrutura governu Fretilin laran iha duni ka lae mos, la hatun Nicolau Lobato nia estatutu hosi Asswa’in Boot (Grande Herói-pt.) ba “vítima de traição” hosi relasaun amizade ida. Nicolau Lobato mate iha kombate “frente à frente” ho inimigu. Nia kumpri duni nia palavra de ordem: a última bala é a minha liberdade. Nia haek Asswa’in Boot Timor-Lorosa’e. Ponto final!

Buat nebe labele iha ‘ponto final’ mak luta ba libertasaun nasional nebe kompostu hosi libertasaun patria no libertasaun povu. Luta atu alkansa ambisaun koletiva nebe Nicolau Lobato ho nia jerasaun determina tiha ona atu ita hakat ba: Terra Livre, Povo Livre! Não, não, não à exploração!

Iha prosesu ne’e, istória bele sai referensia ba ita nia hakat ba oin. Ita labele no nunka bele hadi’a buat sira, atu trajiku ka farsa, nebe istoria grava ona iha nia memoria. Iha kadeia Cipinang, maun Marito Reis, dadur politik jerasaun 1980 nian, halo ilustrasaun konaba ‘espelho retrovisor (kaca spion-in.)” Katak, istoria nudar kronika pasadu nian tenki sai nudar ‘espelho retrovisor’ ba motorista. Ita utiliza bainhira iha nesesidade atu hakiduk, maibe hakiduk atu buka dalan hodi pozisiona kareta nia oin tuir liuron. Importante mak iha ita nia viajem ne’e ita la halo “tabrak lari.”

Dalaruma istoria bele mos sai nudar ita nia ‘skylight’ iha prosesu luta ba libertasaun Povu ne’e. Liliu bainhira ita nia prosesu iha faze kaer ukun. Tinan 18 ona, hafoin simu kuda-talin ukun nian hosi ONU, Timor-Leste nia dalan kaer ukun hanesan ita buka osan-besi monu hadak okos iha uma laran nebe nakukun. Tan nakukun, ita nia movimentu atu hakat barak liu depende ba ita nia instintu. Iha situasaun hanesan ne’e, ita presiza roman ruma hosi li’ur atu tulun ita nia matan. Roman bele tama hosi janela, ka hosi kakuluk.

Maibe, bainhira ita observa didi’ak debate publiku konaba ‘Skylight Operation’ foin dadaun, ita la haree funsaun istoria nudar ‘roman-lalehan’ ka nudar ‘espelho retrovisor’ atu hakat ba oin. Hosi hanoin sira nebe naklekar iha rede sosial no komunikasaun sosial, ita haree istoria nia oin si’ak liu fali lafaek hamlaha-na’an ka asu-fuik hamrook-ran. Istoria nia lalatak lori vingansa politika. Istoria sai tiha fali instrumentu ba politik-na’in jerasaun pioneiru 1975 nian atu halo “ajuste de contas (sisi-malu tusan),” hatuun-malu no sura-kolen ba malu.

Sira nia maneira sadik malu la halo ita sente orgulhu, maibe fo resan barak liu ba ita atu sente moe. Moe tanba sira mai fase sira nia roupa-fo’er iha Povu terus-na’in nia oin hodi auto-proklama sira nia aan nudar aswa’in ka funu-na’in. Aswa’in iha sa ida? Funu-na’in ba sa ida? Funu-na’in iha funu ida nebe? Funu hasoru “operasi seroja” ka “operasi kikis?” Aswa’in iha funu hasoru “operasi pagar-betis” ka “Skylight Operation?”

Dalaruma sira aswa’in no funu-na’in duni. Maibe aswa’in ba funu nebe sira rasik hamosu iha sira nia leet. Funu nebe halo sira sai de’it “proprietário de meias verdades.” Tanba ne’e sira ida-idak sei luta hela atu buka tan “outras metades das suas verdades.”

Timor-Leste restaura nia independensia iha 20 maiu 2002. Sira hotu iha ne’e hosi tempu neba to’o ohin loron. Povo terus-na’in ne’e sai sasin ba sira nia “funu internal.” Bainhira “kontak-damai”, sira mak komu-liman, haksolok hamutuk, ukun-mos hamutuk. Hako’ak-malu tanis matan-ben sulin ba kbaz-leten, povu haree.

Agora sira nia “kontak-damai” remata ona. Ida-idak foti nia ‘kilat’ halo levantamentu. Infelizmente, ‘kilat’ nebe sira uza mak istoria. Aat liu tan mak sira hanoin katak sira mesak mak hatene konta istoria. Sira haluha tiha katak timoroan ida-idak mos hatene konta istoria. Timoroan barak mos hatene istoria konaba maun sira nebe konta istoria ne’e.

Karik kontador istoria sira ne’e hanoin katak sira sei moris iha 1975, sira presiza halo operasaun seluk ho naran “Shameless Operation.”

Autor

  • Skylight

    Dala ida tan, mai ita ko’alia konaba kombina liafuan. Liafuan ‘skylight’ ne’e kombinasaun liafuan rua: ‘sky’ ne’ebe ni...

    Jul 06, 2020

  • Dalan-Klo’ot

    Dalan. Ema hotu hatene sa ida mak ‘dalan.’ Fizikamente, nia nudar marka hodi tudu ita nia hakat. Atu ba natar, ba toos, ba merka...

    Jun 20, 2020